برائت عقلى هرگاه دليل حجيت برائت ، حكم عقل باشد يعنى بر اساس قاعدهء « قبح عقاب بلابيان » باشد در اين‌صورت برائت عقلى خواهد بود . و مفاد آن اين است كه مادام كه تكليفى از جانب مولى به گونهء مشخص بيان نگرديده ، كيفر و مجازات نمودن كسى به بهانهء مخالفت با آن عقلا قبيح و ناپسند است . لازم به ذكر است شرط اجراى برائت عقلى فحص و بررسى پيرامون ادلّهء اجتهادى و فقاهتى و يأس از آنهاست . زيرا موضوع برائت عقلى همانطور كه پيش از اين بيان شد « عدم البيان » است و تحقّق اين امر به فحص و تتبّع همه سويه نيازمند است و جز آن نمىتوان به اجراى اين اصل مبادرت ورزيد ؛ چه آنكه اگر در آنصورت با مخالفت واقع مواجه شود مؤاخذهء او را عقل قبيح نمىداند ، زيرا حكم عقل به قبح مؤاخذه موقوف بر احراز موضوع است و اين امر بدون فحص محقّق نمىگردد . بناى عقلاء به سيرهء عقلاء رجوع شود .